Wstęp do humanistyki cyfrowej

ogólnouniwersyteckie

zdalnie

Zajęcia realizowane w ramach projektu „Zintegrowany Program Rozwoju Dydaktyki – ZIP 2.0”, współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego – Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 (FERS) (nr umowy: FERS.01.05-IP.08-0365/23-00).

Zajęcia skoncentrowane są na doskonaleniu kompetencji cyfrowych. Pomyślane są jako przegląd podstawowych metod i narzędzi humanistyki cyfrowej. Ich celem jest zaznajomienie uczestników i uczestniczek z technologiami cyfrowymi najczęściej stosowanymi w badaniach naukowych z zakresu humanistyki oraz w pracy z zasobami dziedzictwa kulturowego. Podczas kursu omówione zostaną różne metody dokumentacji cyfrowej, zarządzania zasobami cyfrowymi, przetwarzania ich, ponownego wykorzystywania i udostępniania, z uwzględnieniem różnych rodzajów tych zasobów.

Kurs pomyślany jako przegląd podstawowych kierunków w zakresie tzw. humanistyki cyfrowej. Jego celem jest zaznajomienie uczestników i uczestniczek z najbardziej aktualnymi trendami w wykorzystywaniu metod i narzędzi cyfrowych jako wsparcia badań humanistycznych i komunikacji naukowej. Podczas kursu omówione zostaną różne metody dokumentacji cyfrowej, zarządzania zasobami cyfrowymi, przetwarzania ich, ponownego wykorzystywania i udostępniania, z uwzględnieniem różnych rodzajów tych zasobów.

Kurs będzie obejmował następujące zagadnienia:

1. Wprowadzenie do tematyki. Definicje, ramy pojęciowe, konteksty.

2. Fizyczne infrastruktury, interfejsy i materialność “cyfrowości”.

3. Cyfrowe organizacje wiedzy. Dane, metadane, standardy; zarządzanie danymi i ich zabezpieczanie.

4. Infrastruktura dla nauki i kultury.

5. Digitalizacja i dokumentacja cyfrowa 2D i 3D - metody, standardy.

6. Przetwarzanie i modelowanie danych i zasobów cyfrowych.

7. Metody i standardy udostępniania zasobów cyfrowych w Internecie. Wymiana danych.

8. XR i technologie immersyjne.

9. Przetwarzanie języka naturalnego.

10. Modele językowe i sztuczna inteligencja.

11. Podstawy naukowych edycji cyfrowych.

12. Mapy i narracje przestrzenne.

13. Otwarta wiedza: Wikipedia i siostrzane projekty.

14. Archiwistyka Webu i źródła born digital.

15. Podstawy prawa autorskiego. Wolne i otwarte licencje w praktyce korzystania z narzędzi cyfrowych i pracy naukowej. Otwarta nauka

Kurs odbywa się na platformie Kampus.

Kurs kończy się zaliczeniem na ocenę (zaliczenie na podstawie testu przeprowadzonego na platformie Kampus).

Podstawowe publikacje rekomendowane jako uzupełnienie wiedzy pozyskanej podczas kursu:

1. D. Smołucha, Humanistyka cyfrowa w badaniach kulturowych. Analiza zjawiska na wybranych przykładach, Kraków 2021

2. M. Wilkowski, Wprowadzenie do historii cyfrowej, Gdańsk 2013

3. S. Schreibman, R.Siemens, J. Unsworth (red.) A New Companion to Digital Humanities, Wiley-Blackwell 2016

4. M. K. Gold, L. F. Klein (red.), Debates in the Digital Humanities 2019, University of Minnesota Press 2019

5. J. Drucker, The Digital Humanities Coursebook: An Introduction to Digital Methods for Research and Scholarship, Routledge 2021

W poszczególnych modułach kursu uczestnicy i uczestniczki będą proszeni o zapoznanie się z tekstami pomocniczymi lub dokumentacją techniczną.

Wiedza

Student/Studentka zna i rozumie:

• Podstawowe kierunki rozwoju humanistyki cyfrowej.

• Zagadnienia związane z infrastrukturą dla nauki i kultury.

• Najważniejsze metody i standardy digitalizacji 2D i 3D, niezbędne do dokumentacji dziedzictwa.

• Specyfikę technologii XR (VR/AR) oraz ich kluczową rolę w nowoczesnej prezentacji i interpretacji zasobów kulturowych.

• Zasady zarządzania danymi i zasobami cyfrowymi, w tym ich zabezpieczanie oraz standardy udostępniania i wymiany informacji.

• Podstawowe metody ilościowej analizy tekstu oraz ramy pojęciowe przetwarzania języka naturalnego (NLP).

• Podstawy edytorstwa cyfrowego (oraz standardu TEI) oraz zasady pracy ze strukturyzowanymi danymi w formacie XML.

• Podstawy prawa autorskiego, a także zasady stosowania wolnych i otwartych licencji w kontekście akademickim i otwartej nauki.

• Możliwości i ograniczenia generatywnej sztucznej inteligencji (AI) oraz modeli językowych w warsztacie pracy współczesnego humanisty.

• Zastosowanie systemów informacji geograficznej (GIS) w naukach humanistycznych i techniki tworzenia narracji przestrzennych.

• Podstawowe koncepcje z zakresu archiwistyki Webu oraz specyfikę źródeł typu born digital.

Umiejętności

Student/studentka potrafi:

• Krytycznie zdefiniować pojęcie humanistyki cyfrowej oraz odnieść się do ogólnych stwierdzeń dotyczących metod cyfrowych w badaniach.

• Wskazać i dobrać użyteczne rozwiązania cyfrowe (narzędzia, metody digitalizacji) adekwatnie do celu, specyfiki i potrzeb własnego projektu badawczego.

• Wskazać konkretne narzędzia służące do automatycznego przetwarzania języka i innych zasobów cyfrowych.

• Zarządzać na własny użytek danymi i zasobami cyfrowymi.

• Stosować w praktyce zasady prawa autorskiego oraz wolne i otwarte licencje podczas pracy z narzędziami cyfrowymi i prowadzenia działalności naukowej.

• Stosować standardy metadanych oraz korzystać z metod udostępniania zasobów i wymiany danych w środowisku sieciowym.

• Krytycznie weryfikować treści generowane przez sztuczną inteligencję, zachowując naukową rzetelność.

Kompetencje społeczne

Student/studentka jest gotów/gotowa do:

• Krytycznej refleksji nad wpływem technologii cyfrowych na badania humanistyczne i komunikację naukową.

• Świadomego korzystania z technologii immersyjnych (XR) w celu angażowania społeczeństwa w odbiór i interpretację dziedzictwa kulturowego.

• Etycznego zarządzania zasobami cyfrowymi i udostępniania wiedzy zgodnie ze standardami otwartej nauki i prawem autorskim.

• Odpowiedzialnego wykorzystywania narzędzi AI, mając świadomość ich ograniczeń i konieczności weryfikacji rezultatów ich pracy.

Pre-test (obowiązkowy):

Przeprowadzany na początku kursu w celu zdiagnozowania wyjściowego poziomu wiedzy i umiejętności studentów i studentek w zakresie humanistyki cyfrowej. Wynik pre-testu służy wyłącznie do celów porównawczych (analiza przyrostu wiedzy) i nie wpływa na ocenę końcową.

Post-test (obowiązkowy):

Przeprowadzany po zakończeniu wszystkich modułów dydaktycznych. Narzędzie to pozwoli na obiektywną weryfikację założonych efektów uczenia się oraz wykazanie przyrostu kompetencji cyfrowych uczestników i uczestniczek.

Test zaliczeniowy na ocenę:

Jest to główna podstawa wystawienia oceny końcowej. Test będzie miał formę pisemną (przeprowadzony na platformie e-learningowej) i będzie obejmował materiał ze wszystkich 15 bloków tematycznych kursu. Pytania testowe sprawdzą zarówno wiedzę teoretyczną, jak i umiejętności praktyczne.